Πίσω από την υπερβολική σκέψη κρύβονται συγκεκριμένοι εγκεφαλικοί μηχανισμοί που επηρεάζουν βαθιά την καθημερινότητα και ευεξία.

Υπάρχουν βράδια που ο εγκέφαλος αρνείται να σβήσει. Επιστρέφει ξανά και ξανά σε μια συνομιλία που έγινε πριν από τρεις μέρες, ανακατασκευάζει τόνους φωνής, ερμηνεύει σιωπές, αναρωτιέται τι άλλο θα μπορούσε να είχε πει ή κάνει. Δεν είναι απλώς σκέψη. Είναι σαν ένα πρόγραμμα που τρέχει στο παρασκήνιο του νου, αδιαλείπτως, χωρίς κουμπί παύσης. Η τάση να σκεφτόμαστε υπερβολικά, δηλαδή να ζυγίζουμε, να επαναλαμβάνουμε, να επεξεργαζόμαστε χωρίς να φτάνουμε πουθενά, έχει ένα συγκεκριμένο όνομα στην επιστήμη: rumination, δηλαδή αναμάσηση σκέψεων. Και σε αντίθεση με την απλοϊκή σκέψη ότι πρόκειται για κακή συνήθεια που φεύγει με λίγη θέληση, έχει βαθιές νευρολογικές και ψυχολογικές ρίζες, τις οποίες αξίζει να τις κατανοήσουμε.

Ο εγκέφαλος που δεν ησυχάζει

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι φτιαγμένος για να προβλέπει και να μας προστατεύει από κινδύνους. Μέσα σε αυτόν υπάρχει ένα δίκτυο νευρώνων που οι επιστήμονες ονομάζουν Default Mode Network (DMN) -στα ελληνικά «δίκτυο αδράνειας». Το ενδιαφέρον είναι ότι αυτό το δίκτυο δεν ενεργοποιείται όταν είμαστε απασχολημένοι, αλλά ακριβώς όταν δεν κάνουμε τίποτα συγκεκριμένο: όταν το μυαλό μας «ταξιδεύει», όταν σκεφτόμαστε τον εαυτό μας, όταν θυμόμαστε παλιές στιγμές, ή φανταζόμαστε τι μπορεί να συμβεί στο μέλλον (Buckner et al., 2008). Με απλά λόγια, είναι η εσωτερική φωνή που «τρέχει» στο παρασκήνιο και δεν σβήνει ποτέ τελείως. Σε ανθρώπους που τείνουν να αναμασούν τις σκέψεις τους, να επιστρέφουν ξανά και ξανά στα ίδια προβλήματα, αυτό το δίκτυο παραμένει ασυνήθιστα ενεργό. Δεν καταφέρνει να «ησυχάσει» όταν πρέπει. Έρευνες έχουν δείξει ότι όσο πιο έντονη είναι αυτή η δραστηριότητα, τόσο πιο υψηλά είναι τα επίπεδα άγχους και κατάθλιψης που βιώνει το άτομο (Hamilton et al., 2011). Ο εγκέφαλος, δηλαδή, συνεχίζει να «σαρώνει» το περιβάλλον για πιθανές απειλές, ακόμα και όταν στην πραγματικότητα δεν υπάρχει κανένας κίνδυνος.

«Ένα σκεπτόμενο μυαλό είναι δώρο. Ένα μυαλό που δεν μπορεί να σταματήσει να σκέφτεται, όμως, γίνεται σταδιακά φυλακή.»

Το να σκέφτεται κανείς βαθιά δεν είναι από μόνο του κάτι αρνητικό. Αντίθετα, η ικανότητα να αναλύει, να νιώθει ενσυναίσθηση και να βλέπει μια κατάσταση από πολλές γωνίες ταυτόχρονα είναι πολύτιμες ιδιότητες, που όμως όλες απαιτούν χρόνο και χώρο μέσα στο μυαλό. Το πρόβλημα ξεκινά όταν η σκέψη παύει να προχωρά και γίνεται κυκλική. Αντί, δηλαδή, να μας οδηγεί σε κάποιο συμπέρασμα ή λύση, επιστρέφει συνεχώς στο ίδιο σημείο, φέρνοντας μαζί της αβεβαιότητα, ενοχή, ή φόβο.

Οι ψυχολόγοι διακρίνουν δύο τύπους αναμάσησης:

• τη reflective rumination δηλαδή την παραγωγική επεξεργασία εμπειριών, που βοηθά στην κατανόηση, και
• τη brooding rumination, δηλαδή την παθητική επικέντρωση στα αρνητικά χωρίς προοπτική εξόδου (Treynor et al., 2003).

Η πρώτη μπορεί να είναι χρήσιμη. Η δεύτερη είναι αυτή που αδειάζει τις μπαταρίες.

Μερικά από τα πιο χαρακτηριστικά σημάδια τής επώδυνης αναμάσησης σκέψεων είναι: να ξανασκέφτεσαι επανειλημμένα τι θα μπορούσες να είχες πει ή κάνει διαφορετικά, να ανησυχείς για σενάρια που πιθανότατα δεν θα συμβούν ποτέ, και να νιώθεις εξαντλημένος στο τέλος της ημέρας, χωρίς να έχεις κάνει τίποτα σωματικά κουραστικό. Αυτό δεν είναι εξάντληση. Είναι ένας νους που δουλεύει ασταμάτητα, χωρίς να του δίνεται ποτέ η ευκαιρία να ξεκουραστεί.

Η αναμάσηση των σκέψεων και το άγχος δεν είναι απλώς συνοδοιπόροι, αλλά τρέφονται αμοιβαία σε έναν φαύλο κύκλο. Όταν ο εγκέφαλος αντιλαμβάνεται αβεβαιότητα, ενεργοποιείται ο άξονας στρες τού οργανισμού και εκκρίνεται κορτιζόλη, η κύρια ορμόνη τού στρες. Αυτή διατηρεί τον νου σε κατάσταση ετοιμότητας, ενισχύοντας παράλληλα τη ροή αρνητικών σκέψεων (Sapolsky et al., 2000). Αποτέλεσμα: σκέφτεσαι περισσότερο, αγχώνεσαι περισσότερο, κοιμάσαι λιγότερο και ο κύκλος δεν σταματά. Εκτεταμένη έρευνα σε κλινικές ομάδες κατέδειξε ότι η αναμάσηση σκέψεων είναι ένας από τους ισχυρότερους προβλεπτικούς παράγοντες για την εμφάνιση κατάθλιψης και αγχωδών διαταραχών (Nolen-Hoeksema et al., 2008). Δεν προκαλεί μόνο δυσφορία· αν αφεθεί χωρίς διαχείριση, μπορεί να έχει σοβαρές και μακροχρόνιες επιπτώσεις στην ψυχική υγεία.

Το παράδοξο της ευφυΐας

Υπάρχει μια πικρή ειρωνεία εδώ: τα άτομα με υψηλή ενσυναίσθηση και αναλυτική σκέψη είναι συχνά τα πιο επιρρεπή στην υπερβολική σκέψη. Ένα έξυπνο, ευαίσθητο μυαλό βλέπει περισσότερες πτυχές, προβλέπει περισσότερα σενάρια, αισθάνεται βαθύτερα και αυτό είναι αναμφίβολα πλεονέκτημα, μέχρι τη στιγμή που γίνεται βάρος. Ερευνητές παρατήρησαν ότι η υψηλή γνωστική ικανότητα συνδέεται με αυξημένη τάση για αναλυτική αναμάσηση, ιδίως σε περιόδους αβεβαιότητας (Penney et al., 2021). Αυτό δεν σημαίνει ότι η βαθιά σκέψη καταδικάζει σε δυστυχία. Σημαίνει ότι ένας δυνατός νους χρειάζεται εξίσου δυνατά εργαλεία αυτορρύθμισης, ακριβώς επειδή η «μηχανή» τρέχει με μεγαλύτερη ισχύ.

Τι μπορούμε να κάνουμε;

Η επιστήμη δεν αρκείται στη διάγνωση, αλλά προσφέρει και αποτελεσματικά εργαλεία. Η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία (CBT) έχει τεκμηριωθεί ως από τις πιο αποτελεσματικές προσεγγίσεις για τη μείωση της κυκλικής σκέψης, καθώς βοηθά τον άνθρωπο να αναγνωρίζει και να αμφισβητεί τα αυτόματα αρνητικά σχήματα (Clark & Beck, 2010).

Παράλληλα, η ενσυνειδητότητα (mindfulness), η τεχνική, δηλαδή, του να παρατηρείς τις σκέψεις σου χωρίς να τις αφήνεις να σε παρασύρουν, έχει δείξει μετρήσιμη μείωση τόσο της αναμάσησης, όσο και των επιπέδων κορτιζόλης (Kircanski et al., 2012).

Εξίσου σημαντική είναι η σωματική άσκηση. Ένας εγκέφαλος που «ξοδεύει» ενέργεια κινητικά, έχει λιγότερους πόρους για να τρέχει άσκοπες εσωτερικές αναλύσεις. Και πάνω απ' όλα, η αναγνώριση ότι οι σκέψεις σου δεν είναι «εσύ», αλλά διεργασίες τού νου που μπορούν να παρατηρηθούν και άρα να αλλάξουν.

Συμπεράσματα

Αν σκέφτεσαι υπερβολικά, αυτό δεν σε κάνει αδύναμο ή «δύσκολο». Σε κάνει άνθρωπο με έναν νου που λειτουργεί εντατικά και που ίσως δεν έχει ακόμα μάθει πότε να αφήνει τον εαυτό του να σταματά. Η υπερβολική σκέψη είναι, σε μεγάλο βαθμό, σύμπτωμα ενός κόσμου που απαιτεί διαρκή ετοιμότητα, μέσα σε έναν εγκέφαλο που εξελίχθηκε για να μην χαλαρώνει εύκολα. Δεν φταις εσύ, αλλά μπορείς να αλλάξεις τη σχέση σου με αυτόν τον νου. Και αυτό, μόνο αυτό, είναι αρκετό για να αρχίσεις.

Πηγές

• Buckner, R. L., Andrews-Hanna, J. R., & Schacter, D. L. (2008). The brain's default network. Annals of the New York Academy of Sciences, 1124(1), 1–38.
• Clark, D. A., & Beck, A. T. (2010). Cognitive therapy of anxiety disorders: Science and practice. Guilford Press.
• Hamilton, J. P., Furman, D. J., Chang, C., Thomason, M. E., Dennis, E., & Gotlib, I. H. (2011). Default-mode and task-positive network activity in major depressive disorder. Biological Psychiatry, 70(10), 904–912.
• Kircanski, K., Lieberman, M. D., & Craske, M. G. (2012). Feelings into words: Contributions of language to exposure therapy. Psychological Science, 23(10), 1086–1091.
• Nolen-Hoeksema, S., Wisco, B. E., & Lyubomirsky, S. (2008). Rethinking rumination. Perspectives on Psychological Science, 3(5), 400–424.
• Penney, A. M., Miedema, V. C., & Mazmanian, D. (2021). Intelligence and emotional disorders: Is the worrying and ruminating mind a more intelligent mind? Personality and Individual Differences, 74, 90–93.
• Sapolsky, R. M., Romero, L. M., & Munck, A. U. (2000). How do glucocorticoids influence stress responses? Endocrine Reviews, 21(1), 55–89.
• Treynor, W., Gonzalez, R., & Nolen-Hoeksema, S. (2003). Rumination reconsidered: A psychometric analysis. Cognitive Therapy and Research, 27(3), 247–259.