Τα σύγχρονα ερευνητικά δεδομένα αναδεικνύουν τη φυσικοθεραπεία ως την αποτελεσματικότερη θεραπευτική προσέγγιση για τη μακροπρόθεσμη αποκατάσταση της λειτουργικότητας του τένοντα στην επικονδυλίτιδα.

Η έξω επικονδυλίτιδα, περισσότερο γνωστή ως «αγκώνας του τενίστα» (lateral epicondylitis, ή, ακριβέστερα, lateral elbow tendinopathy), αποτελεί μία από τις συχνότερες αιτίες πόνου στην περιοχή τού αγκώνα. Παρά την ονομασία της, δεν αφορά αποκλειστικά αθλητές, αλλά εμφανίζεται συχνά σε άτομα που εκτελούν επαναλαμβανόμενες κινήσεις τού καρπού και του αντιβραχίου, όπως εργαζόμενοι σε χειρωνακτικά επαγγέλματα, τεχνίτες, μουσικοί και χρήστες ηλεκτρονικών υπολογιστών. Σήμερα γνωρίζουμε ότι η πάθηση δεν αποτελεί μια κλασική φλεγμονή τού τένοντα, αλλά κυρίως μια τενοντοπάθεια, δηλαδή μια εκφυλιστική και αποδιοργανωμένη διαδικασία τού τένοντα που σχετίζεται με την υπερφόρτιση και τη μειωμένη ικανότητά του να αντέχει μηχανικά φορτία. Η θεραπεία, επομένως, δεν πρέπει να στοχεύει μόνο στην ανακούφιση του πόνου, αλλά κυρίως στην αποκατάσταση της λειτουργικής αντοχής τού τένοντα (Advances in the Diagnosis, Management, and Rehabilitation of Lateral Epicondylitis, 2025). Η σημαντικότερη ίσως μελέτη για την αντιμετώπιση της επικονδυλίτιδας δημοσιεύθηκε το 2006 από τους Bisset και συνεργάτες στο BMJ και εξακολουθεί να αποτελεί σημείο αναφοράς στη διεθνή βιβλιογραφία (Bisset et al., 2006). Στην τυχαιοποιημένη αυτή μελέτη συμμετείχαν 198 ασθενείς, οι οποίοι χωρίστηκαν σε τρεις ομάδες:

• φυσικοθεραπεία με Mobilisation with Movement (Mulligan) σε συνδυασμό με θεραπευτικές ασκήσεις,
• τοπική έγχυση κορτικοστεροειδούς,
• απλή παρακολούθηση χωρίς ενεργή θεραπεία («wait and see»).

Οι ασθενείς παρακολουθήθηκαν για έναν ολόκληρο χρόνο, με αξιολόγηση του πόνου, της δύναμης λαβής, της λειτουργικότητας και της συνολικής βελτίωσης. Τα αποτελέσματα ήταν ιδιαίτερα αποκαλυπτικά. Η έγχυση κορτικοστεροειδούς προσέφερε την ταχύτερη ανακούφιση από τον πόνο κατά τις πρώτες έξι εβδομάδες. Ωστόσο, το πλεονέκτημα αυτό δεν διατηρήθηκε. Περίπου το 72% των ασθενών που είχαν αρχικά βελτιωθεί παρουσίασαν υποτροπή μέσα στους επόμενους μήνες και, στο τέλος του ενός έτους, η ομάδα της κορτιζόνης είχε τα χειρότερα συνολικά αποτελέσματα. Αντίθετα, οι ασθενείς που υποβλήθηκαν σε φυσικοθεραπεία εμφάνισαν πιο σταδιακή, αλλά σημαντικά πιο σταθερή βελτίωση τόσο ως προς τον πόνο, όσο και ως προς τη λειτουργικότητα, υπερέχοντας μακροπρόθεσμα τόσο της έγχυσης όσο και της απλής αναμονής (Bisset et al., 2006). Οι ερευνητές εκτίμησαν ότι η γρήγορη μείωση του πόνου μετά την κορτιζόνη οδηγεί συχνά σε πρόωρη επιστροφή στις επιβαρυντικές δραστηριότητες ενώ ο τένοντας δεν έχει ακόμη ανακτήσει την απαιτούμενη μηχανική αντοχή, γεγονός που εξηγεί σε μεγάλο βαθμό τα υψηλά ποσοστά υποτροπής.

Τα ευρήματα της μελέτης των Bisset επιβεβαιώθηκαν από μεταγενέστερες έρευνες. Οι Olaussen και συνεργάτες (2015) μελέτησαν 177 ασθενείς με πρόσφατη επικονδυλίτιδα. Όλοι οι συμμετέχοντες ακολούθησαν οργανωμένο πρόγραμμα φυσικοθεραπείας που περιλάμβανε βαθιά εγκάρσια μάλαξη, χειρισμό Mills (στόχος του είναι η μείωση του πόνου και η διάσπαση συμφύσεων στον τένοντας των εκτεινόντων μυών), διατάσεις και εκκεντρικές ασκήσεις, ενώ οι μισοί έλαβαν επιπλέον κορτικοστεροειδή. Παρότι η ομάδα της κορτιζόνης εμφάνισε καλύτερη εικόνα στις πρώτες εβδομάδες, στους έξι μήνες τα αποτελέσματα είχαν αντιστραφεί, με την ομάδα της φυσικοθεραπείας να παρουσιάζει σημαντικά καλύτερη λειτουργικότητα και μικρότερο ποσοστό υποτροπών (Olaussen et al., 2015). Οι συγγραφείς επισήμαναν, επίσης, ότι περίπου το 75% των ασθενών αναρρώνει μέσα σε έναν χρόνο ανεξάρτητα από τη θεραπεία. Ωστόσο, η κατάλληλη φυσικοθεραπευτική παρέμβαση μπορεί να επιταχύνει σημαντικά την αποκατάσταση και να μειώσει την πιθανότητα επανεμφάνισης των συμπτωμάτων.

Τα συμπεράσματα αυτά επιβεβαιώνονται και από συστηματικές ανασκοπήσεις και μετα-αναλύσεις. Οι Krogh και συνεργάτες (2013) κατέληξαν ότι οι εγχύσεις κορτικοστεροειδών προσφέρουν σαφές βραχυπρόθεσμο όφελος, το οποίο όμως συνοδεύεται από χειρότερη μεσοπρόθεσμη έκβαση. Αντίθετα, οι φυσικοθεραπευτικές παρεμβάσεις εμφανίζουν μικρότερο άμεσο αποτέλεσμα, αλλά καλύτερη διατήρηση της βελτίωσης σε βάθος χρόνου (Krogh et al., 2013).

Η θεραπευτική άσκηση αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο

Η σημαντικότερη εξέλιξη των τελευταίων ετών αφορά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον ρόλο τής θεραπευτικής άσκησης. Σήμερα υπάρχει ισχυρή επιστημονική τεκμηρίωση ότι η προοδευτική φόρτιση του τένοντα, και ιδιαίτερα η εκκεντρική ενδυνάμωση των εκτεινόντων μυών τού καρπού, αποτελεί τη σημαντικότερη συντηρητική θεραπεία. Η άσκηση διεγείρει την αναδιοργάνωση των ινών κολλαγόνου, αυξάνει την αντοχή τού τένοντα και βελτιώνει την ικανότητά του να ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις της καθημερινότητας (Kohia et al.; AOAO, 2025). Η σύγχρονη βιβλιογραφία υποστηρίζει ότι η επιτυχία τής θεραπείας δεν εξαρτάται από την προσωρινή εξάλειψη του πόνου, αλλά από τη σταδιακή αύξηση της ανοχής τού τένοντα στα μηχανικά φορτία. Με άλλα λόγια, θεραπεύουμε τον τένοντα και όχι μόνο τα συμπτώματα.

Τι γνωρίζουμε για τις νεότερες θεραπείες;

Τα τελευταία χρόνια έχουν μελετηθεί και άλλες θεραπευτικές επιλογές.

Η θεραπεία με κρουστικά κύματα / κρουστικό υπέρηχος (ESWT) φαίνεται να αποτελεί μια αποτελεσματική και ασφαλή εναλλακτική, ιδιαίτερα στις χρόνιες μορφές της πάθησης. Πρόσφατη μετα-ανάλυση κατέδειξε ότι τα αποτελέσματά της είναι τουλάχιστον συγκρίσιμα με εκείνα της κορτιζόνης, χωρίς όμως τον αυξημένο κίνδυνο υποτροπής που συνοδεύει τις εγχύσεις (Zhang et al., 2024).

Αντίστοιχα, η θεραπεία με Πλάσμα Πλούσιο σε Αιμοπετάλια (Platelet Rich Plasma-PRP) είναι μια φυσική θεραπεία όπου λαμβάνεται μικρή ποσότητα αίματος από τον ασθενή και φυγοκεντρείται. Το πλάσμα διαχωρίζεται και εμπλουτίζεται με αιμοπετάλια που περιέχουν υψηλή συγκέντρωση αυξητικών παραγόντων. Στη συνέχεια εγχύνεται στην περιοχή που χρήζει αποκατάστασης για να επιταχύνει την επούλωση και την αναγέννηση των ιστών. Φαίνεται να υστερεί έναντι της κορτιζόνης κατά τον πρώτο μήνα, αλλά παρουσιάζει καλύτερα αποτελέσματα μετά τους έξι μήνες, γεγονός που υποδηλώνει ότι ευνοεί περισσότερο τη βιολογική επούλωση του τένοντα παρά την άμεση ανακούφιση του πόνου (Messer et al., 2023).

Τι σημαίνουν όλα αυτά για τον ασθενή;

Το σημαντικότερο μήνυμα που προκύπτει από τη σύγχρονη βιβλιογραφία είναι ότι η γρήγορη υποχώρηση του πόνου δεν σημαίνει απαραίτητα και αποκατάσταση του τένοντα. Ένας ασθενής μπορεί να αισθάνεται καλύτερα λίγες ημέρες μετά από μια έγχυση κορτιζόνης, όμως ο τένοντας εξακολουθεί να χρειάζεται χρόνο και κατάλληλη φόρτιση για να ανακτήσει τη φυσιολογική του αντοχή. Εάν επιστρέψει πρόωρα στις απαιτητικές δραστηριότητες, αυξάνεται σημαντικά η πιθανότητα υποτροπής. Αντίθετα, η σύγχρονη φυσικοθεραπευτική αποκατάσταση βασίζεται στη σταδιακή επανεκπαίδευση του τένοντα μέσω εξατομικευμένης προοδευτικής φόρτισης, στη διαχείριση των καθημερινών φορτίων, στις τεχνικές χειροθεραπείας όταν ενδείκνυνται και στην εκπαίδευση του ασθενούς. Στόχος δεν είναι απλώς να εξαφανιστεί ο πόνος, αλλά να επανέλθει η φυσιολογική λειτουργία τού άνω άκρου και να μειωθεί ο κίνδυνος νέων επεισοδίων.

Συμπέρασμα

Η εικόνα που προκύπτει από τις σύγχρονες υψηλής ποιότητας μελέτες είναι ιδιαίτερα συνεπής. Η φυσικοθεραπεία αποτελεί σήμερα τη θεραπεία πρώτης επιλογής για την έξω επικονδυλίτιδα, καθώς προσφέρει πιο σταθερά και διατηρήσιμα αποτελέσματα από τις τοπικές εγχύσεις κορτικοστεροειδών. Η επιτυχής αντιμετώπιση βασίζεται σε ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα θεραπευτικής άσκησης, προοδευτικής φόρτισης του τένοντα, εκπαίδευσης του ασθενούς και, όπου ενδείκνυται, εφαρμογής εξειδικευμένων τεχνικών χειροθεραπείας. Αντίθετα, οι εγχύσεις κορτικοστεροειδών θα πρέπει να χρησιμοποιούνται με φειδώ και μόνο σε επιλεγμένες περιπτώσεις όπου απαιτείται προσωρινή ανακούφιση, με σαφή ενημέρωση του ασθενούς για τον αυξημένο κίνδυνο υποτροπής. Η σύγχρονη θεραπευτική φιλοσοφία δεν στοχεύει απλώς στην καταστολή τού πόνου· στοχεύει στην αποκατάσταση της λειτουργίας, της αντοχής και της ικανότητας του τένοντα να ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις της καθημερινής ζωής.

Πηγές

• Bisset, L., Beller, E., Jull, G., Brooks, P., Darnell, R., & Vicenzino, B. (2006). Mobilisation with movement and exercise, corticosteroid injection, or wait and see for tennis elbow: randomised trial. BMJ, 333(7575), 939.
• Kohia, M., Brackle, J., Byrd, K., Jennings, A., Murray, W., & Wilfong, E. Effectiveness of Physical Therapy Treatments on Lateral Epicondylitis.
• Krogh, T. P., Bartels, E. M., Ellingsen, T., et al. (2013). Treating lateral epicondylitis with corticosteroid injections or non-electrotherapeutical physiotherapy: a systematic review. British Journal of Sports Medicine.
• Messer, C. J., Oeding, J. F., Barlow, J. D., Sanchez-Sotelo, J., Krych, A. J., & Camp, C. L. (2023). Corticosteroid injections for the treatment of lateral epicondylitis are superior to platelet-rich plasma at 1 month but platelet-rich plasma is more effective at 6 months. Journal of Shoulder and Elbow Surgery.
• Olaussen, M., Holmedal, Ø., Mdala, I., Brage, S., & Lindbæk, M. (2015). Corticosteroid or placebo injection combined with deep transverse friction massage, Mills manipulation, stretching and eccentric exercise for acute lateral epicondylitis: a randomised controlled trial. BMC Musculoskeletal Disorders.
• Advances in the Diagnosis, Management, and Rehabilitation of Lateral Epicondylitis: A Comprehensive Review of Recent Evidence. (2025). Journal of Pioneering Medical Sciences.
• Non-operative Management Strategies for Lateral Epicondylitis: A Comprehensive Literature Review. (2025). American Osteopathic Academy of Orthopedics (AOAO).
• Zhang, L., Zhang, X., Pang, L., Wang, Z., & Jiang, J. (2024). Extracorporeal Shock Wave Therapy Versus Local Corticosteroid Injection for Chronic Lateral Epicondylitis: A Systematic Review with Meta-analysis of Randomized Controlled Trials. Orthopaedic Surgery.