ΙΧΝΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΤΟΥ ΑΓΧΟΥΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΓΚΕΦΑΛΟ

Πώς το άγχος μεταφέρεται από τον εγκέφαλο στο Ανοσοποιητικό μας Σύστημα

Για αιώνες η ιατρική πίστευε ότι ο νους και το σώμα λειτουργούν ανεξάρτητα, σαν δύο εντελώς διαφορετικά «μηχανήματα». Σήμερα, όμως, γνωρίζουμε ότι αυτό δεν ισχύει. Ο κλάδος της επιστήμης που ονομάζεται ψυχονευροανοσολογία (Psychoneuroimmunology, PNI) έχει αποδείξει ότι ο εγκέφαλος και το ανοσοποιητικό σύστημα βρίσκονται σε συνεχή «διάλογο», δηλαδή ανταλλάσσουν μηνύματα μέσω ορμονών και άλλων χημικών ουσιών (Ader & Cohen, 1975). Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το άγχος. Όταν ο εγκέφαλος αντιλαμβάνεται μια απειλή, αυτό αμέσως πυροδοτεί αλυσιδωτές αντιδράσεις που φτάνουν ως τα κύτταρα του ανοσοποιητικού μας.

Ο εγκέφαλος ανιχνεύει την απειλή

Όλα ξεκινούν στα βαθύτερα στρώματα του εγκεφάλου. Όταν αντιλαμβανόμαστε κάτι ως απειλή -είτε πρόκειται για πραγματικό, είτε για φανταστικό- μια μικρή δομή τού εγκεφάλου που ονομάζεται αμυγδαλή (amygdala) χτυπά «συναγερμό». Η αμυγδαλή λειτουργεί σαν «ανιχνευτής κινδύνου» και στέλνει άμεσα σήμα στον υποθάλαμο (hypothalamus), ο οποίος αναλαμβάνει να συντονίσει την απόκριση ολόκληρου του οργανισμού (McEwen, 2007). Ταυτόχρονα, ο προμετωπιαίος φλοιός (prefrontal cortex), δηλαδή η περιοχή που ελέγχει τη λογική σκέψη και τον αυτοέλεγχο, μπορεί είτε να «ανεβάσει» είτε να «κατεβάσει» την ένταση αυτών των σημάτων. Αυτό εξηγεί γιατί το παρατεταμένο ψυχολογικό στρες αφήνει τόσο βαθιά ίχνη στο σώμα (Arnsten, 2009).

Η Ορμονική Γέφυρα

Από τον υποθάλαμο ξεκινά μια αλυσίδα ορμονικών σημάτων που οι επιστήμονες αποκαλούν άξονα HPA (Hypothalamic-Pituitary-Adrenal axis). Απλουστεύοντας, η διαδρομή έχει ως εξής:

Ο υποθάλαμος εκκρίνει μια ορμόνη που «ξυπνά» την υπόφυση.
Η υπόφυση (pituitary gland) στέλνει το δικό της σήμα στα επινεφρίδια.
Τα επινεφρίδια (adrenal glands), δύο μικροί αδένες πάνω από τα νεφρά, παράγουν κορτιζόλη (cortisol), την κύρια ορμόνη του στρες (Sapolsky et al., 2000).

Η κορτιζόλη έχει άμεση επίδραση στο ανοσοποιητικό. Βραχυπρόθεσμα, «φρενάρει» τη φλεγμονή, κάτι χρήσιμο όταν αντιμετωπίζουμε μια άμεση απειλή. Όταν όμως παραμένει υψηλή για μεγάλο διάστημα, αποδυναμώνει σταδιακά τις άμυνες του οργανισμού, αφήνοντάς μας πιο ευάλωτους σε λοιμώξεις και χρόνιες παθήσεις.

Δεύτερος αγωγός το Συμπαθητικό Νευρικό Σύστημα

Παράλληλα με την ορμονική οδό, το στρες ενεργοποιεί και ένα δεύτερο μονοπάτι μέσω τού συμπαθητικού νευρικού συστήματος (sympathetic nervous system). Αυτό οδηγεί στην έκκριση αδρεναλίνης και νοραδρεναλίνης (adrenaline & noradrenaline), των ουσιών που γνωρίζουμε ως «ορμόνες τής μάχης, ή φυγής». Εκτός από την επιτάχυνση του καρδιακού ρυθμού, αυτές οι ουσίες επηρεάζουν και το ανοσοποιητικό: αυξάνουν ορισμένα ανοσοκύτταρα στο αίμα και ενισχύουν τη φλεγμονώδη αντίδραση. Το εντυπωσιακό είναι ότι τα νεύρα τού συμπαθητικού συστήματος εισχωρούν μέσα στους ίδιους τούς ανοσολογικούς ιστούς -σπλήνα, λεμφαδένες, θύμο αδένα-, επιτρέποντας στον εγκέφαλο να «αγγίζει» κυριολεκτικά τα ανοσοκύτταρά μας.

Η γλώσσα επικοινωνίας Εγκεφάλου-Ανοσοποιητικού

Η επικοινωνία δεν πηγαίνει μόνο από τον εγκέφαλο προς το ανοσοποιητικό, αλλά ισχύει και το αντίστροφο. Τα ανοσοκύτταρα παράγουν μικρές χημικές ουσίες που ονομάζονται κυτοκίνες (cytokines), οι οποίες «ταξιδεύουν» πίσω στον εγκέφαλο και επηρεάζουν τη διάθεση και τη συμπεριφορά μας (Neuroimmunology). Αυτό εξηγεί ένα πολύ οικείο φαινόμενο: το γεγονός ότι δεν θέλουμε παρέα όταν είμαστε άρρωστοι, νιώθουμε κούραση, ή μελαγχολία. Αυτή η κατάσταση έχει αποκληθεί επιστημονικά «συμπεριφορά ασθένειας» (sickness behavior) (Dantzer et al., 2008) και δεν είναι «στο μυαλό μας». Είναι βιολογική πραγματικότητα.

Χρόνιο στρες και ανοσολογική δυσλειτουργία

Το σώμα μας είναι σχεδιασμένο να αντέχει το στρες για σύντομα διαστήματα. Όταν όμως το στρες γίνει καθημερινό λόγω εργασίας, οικονομικών πιέσεων, τραύματος, ή κοινωνικών δυσκολιών ο οργανισμός «κολλά» σε κατάσταση συνεχούς συναγερμού. Αυτό έχει ένα παράδοξο αποτέλεσμα. Ενώ αρχικά η κορτιζόλη μειώνει τη φλεγμονή, με την πάροδο του χρόνου ο οργανισμός «συνηθίζει» και παύει να ανταποκρίνεται σε αυτήν. Το αποτέλεσμα είναι μια χαμηλόβαθμη, σιωπηλή φλεγμονή που επιβαρύνει σταδιακά την καρδιά, αυξάνει τον κίνδυνο διαβήτη τύπου 2, αυτοάνοσων νοσημάτων και κατάθλιψης. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα που πολλοί έχουμε βιώσει είναι ότι συχνά αρρωσταίνουμε ακριβώς μετά τις εξετάσεις, τις διακοπές, ή το τέλος μιας δύσκολης περιόδου. Όσο διαρκεί η πίεση, η κορτιζόλη «κρατά» το ανοσοποιητικό σε αναστολή. Μόλις χαλαρώσουμε, το σύστημα «ξεφεύγει» και τότε εκδηλώνονται οι λοιμώξεις που περίμεναν.

Ο ρόλος τού Πνευμονογαστρικού Νεύρου

Ένα από τα πιο εντυπωσιακά ευρήματα των τελευταίων χρόνων αφορά το πνευμονογαστρικό νεύρο (vagus nerve), ένα μακρύ νεύρο που συνδέει τον εγκέφαλο με τα περισσότερα εσωτερικά όργανα. Μέσω αυτού, ο εγκέφαλος μπορεί να στείλει άμεσα «ηρεμιστικά» σήματα στα ανοσοκύτταρα, μειώνοντας τη φλεγμονή (Tracey, 2009). Το ιδιαίτερα ενδιαφέρον είναι ότι αυτό το νεύρο ενεργοποιείται από τεχνικές χαλάρωσης, όπως η βαθιά αναπνοή και ο διαλογισμός, κάτι που εξηγεί επιστημονικά γιατί αυτές οι πρακτικές έχουν μετρήσιμη επίδραση στη φλεγμονή τού οργανισμού. Όλα αυτά δεν είναι απλώς θεωρητικές γνώσεις. Έχουν πρακτικές συνέπειες για την υγεία μας. Η διαχείριση του άγχους δεν είναι πλέον θέμα μόνο ψυχικής ευεξίας, αλλά ουσιαστικό μέτρο πρόληψης σωματικών ασθενειών. Έχει αποδειχθεί ότι η ψυχοθεραπεία, η ενσυνειδητότητα (mindfulness), η κοινωνική υποστήριξη και η σωματική άσκηση μειώνουν μετρήσιμα την κορτιζόλη και τους δείκτες φλεγμονής στο αίμα (Kiecolt-Glaser et al., 2010). Παράλληλα, ερευνάται ενεργά η δυνατότητα ηλεκτρικής διέγερσης του πνευμονογαστρικού νεύρου ως θεραπεία για αυτοάνοσα και φλεγμονώδη νοσήματα (Tracey, 2009).

Συμπεράσματα

Ο εγκέφαλος δεν «κρατά» το άγχος μέσα στο κρανίο, αλλά το μεταδίδει σε κάθε κύτταρο του σώματος μέσω ενός εξελιγμένου δικτύου νευρικών, ορμονικών και χημικών σημάτων. Αμυγδαλή, υποθάλαμος, κορτιζόλη, συμπαθητικό σύστημα, κυτοκίνες και πνευμονογαστρικό νεύρο αποτελούν μαζί ένα αρχαίο σύστημα επιβίωσης που, όταν λειτουργεί ασταμάτητα, καταλήγει να βλάπτει τον ίδιο τον οργανισμό που προσπαθεί να προστατέψει. Η επιστήμη μάς θυμίζει κάτι απλό αλλά βαθύ: η ψυχική μας ισορροπία είναι, κυριολεκτικά, υπόθεση της σωματικής μας υγείας.

Πηγές

Ader, R., & Cohen, N. (1975). Behaviorally conditioned immunosuppression. Psychosomatic Medicine, 37(4), 333–340.
Arnsten, A. F. T. (2009). Stress signalling pathways that impair prefrontal cortex structure and function. Nature Reviews Neuroscience, 10(6), 410–422.
Dantzer, R., O'Connor, J. C., Freund, G. G., Johnson, R. W., & Kelley, K. W. (2008). From inflammation to sickness and depression: when the immune system subjugates the brain. Nature Reviews Neuroscience, 9(1), 46–56.
Kiecolt-Glaser, J. K., Derry, H. M., & Fagundes, C. P. (2015). Inflammation: Depression fans the flames and feasts on the heat. American Journal of Psychiatry, 172(11), 1075–1091.
McEwen, B. S. (2007). Physiology and neurobiology of stress and adaptation: Central role of the brain. Physiological Reviews, 87(3), 873–904.
Sapolsky, R. M., Romero, L. M., & Munck, A. U. (2000). How do glucocorticoids influence stress responses? Endocrine Reviews, 21(1), 55–89.
Tracey, K. J. (2009). Reflex control of immunity. Nature Reviews Immunology, 9(6), 418–428.